Tekst opracowany z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Zasady i ograniczenia
Fundamentalne znaczenie stosunku wapnia do fosforu w organizmie
Ta sekcja dogłębnie analizuje biologiczne role wapnia i fosforu. Opisuje ich wzajemne zależności i krytyczne znaczenie dla utrzymania homeostazy. Skupiamy się na mechanizmach molekularnych i fizjologicznych. Równowaga makroelementów jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania wielu układów. Dotyczy to układu kostnego oraz nerwowego.
Wapń i fosfor to najobficiej występujące minerały. Znajdują się w organizmie człowieka i psa. Około 99% wapnia oraz 80-85% fosforu jest zmagazynowane w kościach i zębach. Występują tam w postaci hydroksyapatytu. Pełnią podstawowe funkcje, takie jak budowa kości i zębów. Odpowiadają też za przewodzenie impulsów nerwowych i kurczliwość mięśni. Są kluczowe dla krzepnięcia krwi oraz metabolizmu energetycznego. Organizm musi utrzymywać precyzyjną równowagę tych pierwiastków. Zapewnia to prawidłowe funkcjonowanie wszystkich układów. Na przykład, w ciele człowieka znajduje się około kilograma wapnia. Większość stanowi rezerwę kostną, czyli około 990 gram. Organizm magazynuje wapń głównie w układzie kostnym.
Fosfor jest antagonistą wapnia w wielu reakcjach biochemicznych. Oznacza to, że ich stężenia w płynach ustrojowych muszą być ściśle regulowane. Nadmiar jednego pierwiastka może negatywnie wpływać na wchłanianie i wykorzystanie drugiego. Zaburza to delikatną równowagę. Fosfor jest kluczowym składnikiem związków wysokoenergetycznych, takich jak ATP. Wchodzi także w skład kwasów nukleinowych (DNA, RNA) oraz błon komórkowych. Podkreśla to jego fundamentalną rolę w metabolizmie komórkowym. Fosfor jest składnikiem DNA. Wapń natomiast jest niezbędny dla sygnalizacji komórkowej. Dotyczy to pracy neuronów i mięśnia sercowego. Czyni go to wszechstronnym przekaźnikiem. Wapń uczestniczy w pracy neuronów, mięśni, serca, odporności i krzepnięciu krwi.
Witamina D jest absolutnie niezbędna do prawidłowego wchłaniania wapnia i fosforu w jelitach. Jej niedobór dotyka nawet 90% Polaków. Może prowadzić do poważnych zaburzeń w gospodarce mineralnej. Dzieje się tak nawet przy optymalnej podaży tych pierwiastków z dietą. Co więcej, witaminy z grupy B aktywują się po dołączeniu do nich fosforanu. Pokazuje to dalsze, złożone powiązania. Witamina D wspomaga wchłanianie wapnia. Dlatego odpowiedni poziom witaminy D jest równie ważny. Jest to tak samo istotne, jak sam stosunek wapnia do fosforu. W Polsce synteza skórna witaminy D jest efektywna od maja do września. Od października do marca nie jest efektywna.
Kluczowe funkcje fosforu i wapnia obejmują:
- Budowa mocnych kości i zębów, stanowiących główny magazyn obu pierwiastków.
- Uczestnictwo w procesach energetycznych komórek, szczególnie fosfor rola w organizmie jako składnik ATP.
- Regulacja przewodnictwa nerwowego, niezbędna dla pracy neuronów i mięśni.
- Wsparcie w krzepnięciu krwi, gdzie wapń pełni rolę kluczowego czynnika.
- Utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej organizmu, wpływając na pH krwi i tkanek.
| Funkcja | Wapń | Fosfor |
|---|---|---|
| Budulec kości i zębów | Tak | Tak |
| Krzepnięcie krwi | Tak | Nie |
| Składnik DNA i RNA | Nie | Tak |
| Kurczliwość mięśni | Tak | Nie |
| Metabolizm węglowodanów i tłuszczów | Nie | Tak |
Tabela przedstawia wybrane, kluczowe funkcje wapnia i fosforu. Podkreśla ich komplementarność oraz specyficzne role. Chociaż oba pierwiastki są niezbędne dla zdrowia kości, ich zaangażowanie w inne procesy metaboliczne jest odmienne. Ilustruje to złożoność ich wzajemnych oddziaływań. Konieczność zachowania odpowiedniej proporcji w diecie jest niezwykle ważna. Nawet niewielkie odstępstwa od optymalnego stosunku wapnia do fosforu mogą zaburzać kluczowe procesy metaboliczne i prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.
Dlaczego wapń i fosfor są antagonistami?
Wapń i fosfor są antagonistami, ponieważ ich stężenia w organizmie są ze sobą ściśle powiązane. Wzajemnie na siebie wpływają. Nadmierne spożycie jednego pierwiastka może utrudniać wchłanianie i wykorzystanie drugiego. Dotyczy to zwłaszcza jelit. Na przykład, wysoki poziom fosforu może prowadzić do obniżenia poziomu wapnia we krwi. Organizm próbuje utrzymać równowagę. Ten antagonizm wymaga precyzyjnej regulacji hormonalnej.
Do czego stosuje się fosfor w organizmie?
Fosfor jest niezbędny do budowy kości i zębów. Wchodzi w skład DNA, RNA oraz ATP. Jest to główny nośnik energii. Umożliwia prawidłowe funkcjonowanie nerwów. Wpływa na wchłanianie wapnia. Utrzymuje równowagę kwasowo-zasadową. Jest również składnikiem błon komórkowych. Odgrywa istotną rolę w nawodnieniu komórek i metabolizmie węglowodanów. Fosfor odgrywa istotną rolę w nawodnieniu komórek oraz w utlenianiu i metabolizowaniu węglowodanów.
Ile fosforu znajduje się w organizmie psa?
Fosfor występuje w ilości do 6g/kg masy ciała psa. Około 85% puli zmagazynowana jest w kościach. Jest to kluczowy pierwiastek, obok wapnia. Jest ważny dla utrzymania prawidłowych funkcji organizmu psa. Jednak jego ilość w diecie musi być ściśle proporcjonalna do zawartości wapnia. Pula fosforu zmagazynowana w kościach stanowi około 85% całkowitej ilości.
Fosfor, obok wapnia, pełni podstawową rolę w utrzymaniu funkcji organizmu. - Źródło: Zebrane dane
Wapń pełni w naszym ciele co najmniej osiem funkcji. - Natural Pharmaceuticals
Zrozumienie podstawowych funkcji wapnia i fosforu jest kluczowe. Pozwala na świadome planowanie diety i zapobieganie niedoborom lub nadmiarom. Zawsze uwzględniaj rolę witaminy D w diecie. Jest ona niezbędna do efektywnego wykorzystania wapnia i fosforu przez organizm. Badania laboratoryjne, takie jak spektrometria absorpcyjna, pomagają w oznaczaniu minerałów. Badania genetyczne ukazują rolę fosforu w DNA. Organizm utrzymuje homeostazę dzięki mechanizmom regulacji wchłaniania, magazynowania i wydalania składników odżywczych.
Jakie są główne funkcje wapnia w organizmie?
Wapń jest kluczowy dla budowy kości i zębów. Odpowiada za przewodzenie impulsów nerwowych. Ważny jest dla kurczliwości mięśni, w tym mięśnia sercowego. Niezbędny jest także dla procesu krzepnięcia krwi. Uczestniczy w regulacji ciśnienia tętniczego i cyklu życia komórek. Jego obecność jest niezbędna do aktywacji wielu enzymów.
Do czego stosuje się fosfor w organizmie?
Fosfor jest niezbędny do budowy kości i zębów. Wchodzi w skład DNA, RNA oraz ATP. Jest to główny nośnik energii. Umożliwia prawidłowe funkcjonowanie nerwów. Wpływa na wchłanianie wapnia. Utrzymuje równowagę kwasowo-zasadową. Jest również składnikiem błon komórkowych. Odgrywa istotną rolę w nawodnieniu komórek i metabolizmie węglowodanów. Fosfor stosuje się do wytwarzania wielu kluczowych związków biologicznych.
Optymalny stosunek wapnia do fosforu w diecie: zalecenia i źródła pokarmowe
Ta sekcja skupia się na praktycznych aspektach utrzymania prawidłowego stosunku wapnia do fosforu. Przedstawiamy szczegółowe zalecenia dotyczące zapotrzebowania na te pierwiastki. Omawiamy różne grupy wiekowe i stany fizjologiczne. Analizujemy ich źródła pokarmowe. Wskazujemy produkty o wysokiej biodostępności. Wymieniamy też te, których należy unikać. Dzieje się tak ze względu na czynniki antyodżywcze.
Optymalny stosunek wapnia do fosforu w diecie człowieka powinien wynosić od 1:1 do 1.5:1. Nawet 2:1 na korzyść wapnia dla lepszego wchłaniania. Dla psów ras miniaturowych, małych i średnich rekomenduje się stosunek od 1:1 do 2:1. Natomiast dla ras dużych i olbrzymich stosunek ten nie powinien przekraczać 1.54:1. Ten stosunek jest ważny dla zdrowego rozwoju kości. Zapobiega też zaburzeniom mineralizacji. Dieta powinna zawierać optymalny stosunek Ca:P. Zmiany stosunku wapnia do fosforu w diecie wpływają na wchłanianie. Stosunek 1,8:1 pozwala na 70% wchłaniania, a 4:1 na 50%. Proporcja wapnia do fosforu jest kluczowa dla zdrowego rozwoju kości.
Główne źródła wapnia w diecie to nabiał (mleko, sery, jogurty). Warto spożywać ryby z ośćmi (sardynki, szprotki). Istnieją też roślinne źródła wapnia. Należą do nich mak, sezam, migdały. Ważne są zielone warzywa liściaste, takie jak jarmuż czy rukola. Główne źródła fosforu to mięso i produkty mięsne (np. wątroba wieprzowa). Również ryby (dorsz, śledź), nasiona roślin strączkowych (fasola, groch). Fosfor znajdziemy w orzechach (nerkowce, pistacje), ziarnach zbóż (otręby pszenne, ryżowe) i serach (Gouda, Brie). Mięso jest źródłem fosforu. Zawartość fosforu w produktach tabela będzie pomocna w bilansowaniu diety. Mięso i produkty mięsne są głównym źródłem fosforu dla psa. Stosunek wapnia do fosforu wynosi w nich 1:20.
Na biodostępność wapnia i fosforu wpływa wiele czynników. Laktoza, witamina D, niskie pH i aminokwasy zasadowe zwiększają wchłanianie wapnia. Błonnik pokarmowy, tłuszcze, szczawiany, fityniany, alkohol i kofeina zmniejszają je. Fosfor w produktach roślinnych występuje jako fityniany. Mają one ograniczoną dostępność dla psa. W przewodzie pokarmowym psa brakuje enzymu fitazy. Dlatego owsianka na bazie wody nie jest wskazana w żywieniu psów. Jest to istotna uwaga dla właścicieli zwierząt. Fityniany ograniczają wchłanianie fosforu. Produkty roślinne, choć zawierają wapń i fosfor, często posiadają fityniany i szczawiany, które obniżają ich biodostępność, co należy uwzględnić w planowaniu diety.
Praktyczne sugestie, jak zwiększyć spożycie wapnia i fosforu w diecie:
- Posypuj potrawy parmezanem lub innym twardym serem, aby zwiększyć zawartość wapnia.
- Wybieraj wysokozmineralizowaną wodę zasobną w wapń, jako dodatkowe źródło tego pierwiastka.
- Spożywaj małe ryby ze szkieletami, np. sardynki, szprotki, które są bogate w przyswajalny wapń.
- Dodawaj nasiona i orzechy bogate w wapń, np. sezam, chia, migdały, do sałatek i jogurtów.
- Stosuj mięso i produkty mięsne jako główne źródło fosforu w diecie, pamiętając o bilansie.
- Unikaj stosowania owsianki na bazie wody w diecie psa ze względu na zawartość fitynianów, które blokują fosfor w diecie.
| Produkt | Zawartość Ca/100g [mg] | Zawartość P/100g [mg] | Stosunek Ca:P |
|---|---|---|---|
| Mak | 1438 | 891 | 1.6:1 |
| Ser Parmezan | 1380 | 700 | 1.97:1 |
| Sezam | 975 | 629 | 1.55:1 |
| Mięso wołowe | 10 | 200 | 0.05:1 |
| Jogurt naturalny (2% tł.) | 170 | 134 | 1.27:1 |
| Pestki dyni | 52 | 1233 | 0.04:1 |
| Wątroba wieprzowa | 9 | 362 | 0.02:1 |
Powyższa tabela przedstawia przykładową zawartość fosforu w produktach tabela oraz wapnia. Wartości te mogą się różnić. Zależą od odmiany produktu, sposobu uprawy lub hodowli. Wpływa na nie także obróbka kulinarna. Kluczowe jest, aby dieta była zróżnicowana i zbilansowana. Zapewnia to odpowiednie proporcje wszystkich niezbędnych składników mineralnych. Nie należy opierać się wyłącznie na pojedynczych produktach. Polacy spożywają średnio 598-666 mg wapnia dziennie. Jest to poniżej normy (1000-1300 mg). Przeciętny posiłek może przyswoić do 500 mg wapnia.
Jakie są normy żywienia dla dorosłych w zakresie wapnia i fosforu?
Zalecane dzienne spożycie wapnia dla dorosłych (19-50 lat) wynosi 1000 mg. Dla osób powyżej 50 roku życia często zwiększa się do 1200 mg. W przypadku fosforu, zalecana dzienna dawka dla dorosłych to 700 mg. Warto pamiętać, że średnie spożycie wapnia w Polsce (około 600 mg/dobę) jest poniżej zalecanych norm. Podkreśla to potrzebę świadomego wyboru produktów bogatych w ten pierwiastek.
Które produkty mają wysoką zawartość fosforu nieorganicznego?
Wysoką zawartość fosforu, często w formie nieorganicznych fosforanów, można znaleźć w wielu produktach przetworzonych. Są one używane jako dodatki do żywności (np. E341 - fosforan wapnia). Występują w napojach energetycznych, pieczywie, wyrobach cukierniczych. Znajdziemy je w przetworach mięsnych i serach topionych. Naturalne źródła to przede wszystkim mięso, ryby, jaja, orzechy i nasiona. Fosfor gdzie występuje najczęściej w diecie współczesnego człowieka to właśnie produkty przetworzone. Fosforan wapnia (E341) to powszechnie stosowany dodatek do żywności, pozyskiwany na drodze syntezy chemicznej.
Zawsze sprawdzaj etykiety produktów spożywczych. Szukaj zawartości wapnia i fosforu. Jest to szczególnie ważne w przypadku żywności przetworzonej. Pozwala to kontrolować ich spożycie. W przypadku diety BARF dla psów, konieczna jest świadoma suplementacja wapnia. Pozwala to zbilansować wysoki poziom fosforu w mięsie. Zapewnia również prawidłowy stosunek Ca:P. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) i Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) monitorują bezpieczeństwo żywności. Normy żywienia dla populacji Polski są ważne. Dieta BARF wymaga bilansowania. Suplementacja witaminy D ma wpływ na przyswajanie minerałów.
Czy owsianka jest dobrym źródłem fosforu dla psa?
Nie, owsianka na bazie wody nie jest wskazana w żywieniu psów. Zawiera fityniany, które ograniczają dostępność fosforu. Psy nie posiadają enzymu fitazy. Ten enzym hydrolizuje fityniany. Dlatego fosfor z owsianki jest słabo przyswajalny. Zamiast tego, należy skupić się na mięsie i produktach mięsnych. Stanowią one główne źródło fosforu dla psa.
Gdzie występuje fosfor w diecie człowieka?
Fosfor występuje szeroko w produktach. Należą do nich mięso (np. wątroba wieprzowa), ryby (dorsz, sardynki). Znajdziemy go w roślinach strączkowych (fasola, groch), orzechach (nerkowce, migdały). Jest także w nasionach (pestki dyni, słonecznika, sezam), serach (Gouda, Parmezan) oraz produktach zbożowych (otręby). Jest również obecny w wielu przetworzonych produktach jako dodatek (fosforan wapnia, E341). Może to znacząco zwiększać jego spożycie.
Konsekwencje zaburzeń stosunku wapnia do fosforu i ich prewencja
Ta sekcja poświęcona jest dogłębnej analizie konsekwencji zdrowotnych. Wynikają one z nieprawidłowego stosunku wapnia do fosforu. Dotyczy to diety i organizmu. Omówimy objawy niedoborów i nadmiarów. Wymienimy powiązane choroby, takie jak osteoporoza, krzywica, problemy z nerkami. Przedstawimy skuteczne strategie prewencyjne i zaradcze. Pozwolą one utrzymać optymalny bilans mineralny. Zapobiegną też poważnym problemom zdrowotnym.
Niedobory wapnia mogą prowadzić do poważnych problemów. Należą do nich krzywica u dzieci, osteomalacja i osteoporoza u dorosłych. Mogą wystąpić tężyczka, arytmia oraz zaburzenia neurologiczne. Niedobory fosforu są obecnie bardzo rzadkie. Mogą objawiać się osłabieniem kości i zębów. Występuje też krwawienie z dziąseł, bóle stawów oraz ogólne osłabienie. W przypadku niedoboru wapnia organizm pobiera wapń z kości. Osłabia to ich strukturę. Niedobór wapnia powoduje osteoporozę. Niedobór wapnia i fosforu prowadzi do krzywicy. Może też obniżyć masę kostną, prowadzić do osteoporozy i złamań w późniejszym wieku.
Nadmiar fosforu nieorganiczny, zwłaszcza przy niedoborze wapnia lub witaminy D, może prowadzić do utraty masy ciała. Powoduje też poważne zaburzenia równowagi wapnia i fosforu. Może prowadzić do zwapnienia tkanek miękkich oraz miażdżycy. U psów, nadmiar fosforu w diecie może prowadzić do utraty masy ciała. Powoduje też zaburzenia równowagi wapnia i fosforu. U szczeniąt ras dużych może powodować osteochondrozę i opóźniać wzrost. Statystyki pokazują, że stosunek Ca:P 4:1 pozwala na zaledwie 50% wchłaniania fosforu. Nadmiar fosforu zaburza równowagę wapnia. Długotrwały, niezbilansowany stosunek wapnia do fosforu może prowadzić do nieodwracalnych zmian w układzie kostnym i nerkach.
Kluczowa jest zbilansowana dieta. Musi być zgodna z normami żywienia. Zapewnia ona optymalny stosunek wapnia do fosforu. Sugeruje się monitorowanie spożycia wapnia i fosforu. Jest to szczególnie ważne w grupach ryzyka. Należą do nich niemowlęta, szczenięta, osoby starsze i pacjenci z chorobami nerek. Suplementacja witaminą D odgrywa ważną rolę. W razie potrzeby można suplementować wapń. Zawsze należy to robić pod kontrolą specjalisty. Suplementacja wspiera zdrowie kości. Pamiętaj, że fosfor stosuje się do wytwarzania suplementów. Ich dawkowanie musi być przemyślane. Aktywność fizyczna również sprzyja mineralizacji kości. Ryzyko osteoporotycznych złamań spada nawet o 24% przy zwiększonym spożyciu wapnia wraz z witaminą D.
Objawy nadmiaru fosforu i niedoboru wapnia to:
- Utrata masy ciała (możliwy nadmiar fosforu nieorganiczny, zwłaszcza u psów).
- Słabe kości i zęby (wynikające z niedoboru wapnia lub zaburzonego stosunku Ca:P).
- Zaburzenia równowagi wapnia i fosforu we krwi (głównie przy nadmiarze fosforu).
- Krzywica (u dzieci, spowodowana niedoborem wapnia i/lub witaminy D).
- Zwiększone ryzyko złamań osteoporotycznych (przy nieodpowiednim stosunku Ca:P i niedoborze wapnia).
| Grupa wiekowa/stan | Zalecana dawka witaminy D [IU/dobę] | Uwagi |
|---|---|---|
| Niemowlęta (0-6 mies.) | 400-600 | Od urodzenia |
| Dzieci (1-18 lat) | 600-1000 | W okresie jesienno-zimowym, całorocznie przy braku syntezy |
| Dorośli (19-65 lat) | 800-2000 | W okresie jesienno-zimowym, całorocznie przy braku syntezy |
| Dorośli (>65 lat) | 1600-4000 | Całorocznie, ze względu na obniżoną syntezę skórną |
| Osoby otyłe | 1600-4000 | Całorocznie, ze względu na sekwestrację witaminy D w tkance tłuszczowej |
Przedstawione dawki witaminy D są ogólnymi zaleceniami. Indywidualne zapotrzebowanie może się różnić. Zależy od ekspozycji na słońce, masy ciała, wieku, stanu zdrowia i chorób współistniejących. Zawsze należy skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem. Pozwoli to ustalić optymalną dawkę suplementacji. Uniknie się zarówno niedoborów, jak i potencjalnego nadmiaru. Nadmiar może prowadzić do zwapnień i innych problemów zdrowotnych. Nigdy nie należy samodzielnie suplementować wapnia i fosforu u szczeniąt bez konsultacji z weterynarzem, zwłaszcza u ras dużych, ze względu na ich specyficzne wymagania rozwojowe.
Jakie są objawy nadmiaru fosforu u psów?
Nadmiar fosforu u psów, zwłaszcza w diecie z niską zawartością wapnia, może prowadzić do utraty masy ciała. Powoduje też zaburzenia równowagi wapnia i fosforu. W dłuższej perspektywie może uszkodzić nerki. U szczeniąt ras dużych może również powodować problemy rozwojowe kości. Należą do nich osteochondroza. Niedobory fosforu u psów praktycznie nie występują.
Czy suplementacja wapniem zawsze jest bezpieczna?
Suplementacja wapniem, choć często zalecana, nie zawsze jest całkowicie bezpieczna. Nadmierne spożycie wapnia, zwłaszcza z suplementów, a nie z naturalnych źródeł, może zwiększać ryzyko wystąpienia kamieni nerkowych. Według niektórych badań, zwiększa też ryzyko zawałów serca. Przeciętny posiłek może przyswoić do 500 mg wapnia. Dlatego ważne jest, aby nie przekraczać tej ilości na raz. Suplementację należy konsultować z lekarzem. Kluczem jest równowaga i odpowiedni stosunek do fosforu.
Ryzyko złamań osteoporotycznych spadło nawet o 24% przy zwiększonym spożyciu wapnia. - Li K. i wsp.
Regularne badania krwi są zalecane. Pozwalają monitorować poziom wapnia, fosforu i witaminy D. Jest to szczególnie ważne u osób z chorobami nerek lub ryzykiem osteoporozy. Pozwala to wcześnie wykryć i skorygować ewentualne zaburzenia. W przypadku podejrzenia zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej, zawsze skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem. Pomoże on dostosować dietę i ewentualną suplementację do indywidualnych potrzeb. Badania laboratoryjne (oznaczanie poziomu minerałów w surowicy krwi) i densytometria kości (DXA) są kluczowe. Pomagają ocenić gęstość mineralną kości. Osteoporoza, przewlekła choroba nerek (PChN) i krzywica są powiązane z zaburzeniami. Dieta w osteoporozie odgrywa fundamentalną rolę. W Polsce synteza skórna witaminy D jest efektywna od maja do września; od października do marca nie jest efektywna.
Jaka jest rola witaminy D w zapobieganiu chorobom kości?
Witamina D jest kluczowa dla prawidłowego wchłaniania wapnia i fosforu z przewodu pokarmowego. Jej niedobór może prowadzić do demineralizacji kości. W konsekwencji zwiększa ryzyko osteoporozy i krzywicy. Wspiera również proces mineralizacji kości. Wpływa na ogólną gospodarkę wapniowo-fosforanową. Dlatego jej odpowiednia podaż jest niezbędna dla utrzymania zdrowego układu kostnego.
Czy nadmiar fosforu z dodatków do żywności jest szkodliwy?
Fosforan wapnia (E341) jest uznawany za bezpieczny dodatek do żywności. Jego ADI (akceptowalne dzienne spożycie) wynosi 40 mg/kg masy ciała/dzień. Jednakże, długotrwałe spożycie nadmiernych ilości fosforu, zwłaszcza w połączeniu z niedoborem wapnia lub witaminy D, może prowadzić do zaburzeń równowagi mineralnej. Może mieć negatywne konsekwencje dla zdrowia. Dotyczy to szczególnie nerek i układu sercowo-naczyniowego. Warto monitorować całkowite spożycie fosforu. Wlicza się w to ten pochodzący z dodatków.
Redakcja · wszystkie artykuły